۱. گروه علوم جنگل، دانشکده کشاورزی، دانشگاه ایلام
* : مسئول مکاتبات، پست الکترونیکی: m_heydari23@yahoo.com
مقدمه
126873867918

Downloaded from ijae.iut.ac.ir at 16:29 IRST on Saturday October 28th 2017 [ DOI: 10.18869/acadpub.ijae.5.17.65 ]

Downloaded from ijae.iut.ac.ir at 16:29 IRST on Saturday October 28th 2017 [ DOI: 10.18869/acadpub.ijae.5.17.65 ]

بهرهوری پایدار از منابع جنگلی بعد از کنفرانس توسعه و محـ یط زیست سازمان ملـل متحـد در سـال 1992 در ریـ و بـه یکـ ی از اساسیترین مباحث جنگلداری در سطح دنیا تبدیل شد و تغییـ ر الگو از تمرکز بر پایداری تولید چوب به مدیریت پایـ دار جنگـل پدیدار شد که در برگیرنده کلیه مسائل اکولـوژ یکی، اقتصـاد ی و اجتماعی میباشد (34). بهطور کلی عناصر اصلی تولید کننده هر اکوسیستم، پوشش گیاهی و ترکیـب گونـه ای آن اسـت . مطالعـه پوشش گیاهی اولین قدم در راه شناخت دقیقتر هر اکوسیسـتم و نقطه شروعی برای مطالعات بعـدی اسـت زیـرا گیاهـان بهتـرین نماینده شرایط محیط از نظر فیزیکی و بیولـوژیکی هسـتند ( 13). اکوسیستمهای جنگلی بهویژه گونههای گیاهی و جانوری موجود در آن پیوسـته در اثـر فعال یـ تهـا ی مـد یریتی جنگـل از جملـه بهرهبرداری و عملیات پرورشی در حال تغییرند، به همـ ین دلیـ ل برای رسیدن به هدفهای جنگلداری نوین به ابزاری نیاز اسـت که با استفاده از آن بتوان بـه تفـاوت میـ ان تـوده هـا و هـم چنـین تغییرات آن طی زمان پی بـرد (9). گونـه هـا ی کـف جنگـل کـهمشــخص کننــده شــرا یط رویشــگاهی نظیــر رطوبــت ، مــواد غذایی،pH خاک و همچنین شرایط آب و هوایی مشابه هسـتندبا همدیگر گروهی را ایجاد میکنند که بـه آن گـروه گونـه هـا ی اکولوژیک میگویند( 10). در همین راستا توصیف کمی ساختار جنگل یکی از مناسـب تـر ین ابزارهـا در مـد یریت نـو ین جنگـل درنظر گرفته میشود. در حقیقت ساختار توده جنگلـ ی مؤلفـه ای مهم در شناخت و توصیف اکوسیستمهای جنگلی اسـت (21) و کمیت و پراکنش مکانی درختان و همچنین ترکیب گونـه ای آنهـا اغلب با پایداری کارکردهای اکوسیسـتم مـرتبط اسـت (2، 33 و 36). نظم مکـان ی موقعیـ ت درختـان ، الگـو پـراکنش گونـه هـا ی مختلف و تفاوت اندازه درختان، برخی از مؤلفههای مهم ساختار تـوده هـا ی جنگلـ یانـد (21). یکـ ی از آشـکارتر ین جنبـه هـا ی ساختاری یک توده جنگلی، الگوی مکانی یا نحوه توزیع درختان در آن است. فرآیندهای اکولوژیک در بومسازگان جنگلی بهطـور مستقیم از الگوی مکانی درختان و محدودیتهـا محیطـ ی ماننـد ۶۶
توپوگرافی و اقلیم تأثیر میپذیرند. مطالعه در زمینه روابط متقابل تراکم درختان و شرایط محیطی میتواند آگاهی مدیران جنگل را درباره فرآیندهای تشکیل دهنده این الگوهـا افـزایش دهـد و در نتیجه، درک بهتری از اینکه ایـ ن اکوسیسـتم هـا چگونـه توسـعه مییابند و حفظ میشوند فراهم کند (19). اگر چـه جنگـل هـا ی زاگرس از نظر تولیـ د چـوب (محصـول اصـل ی جنگـل ) مطـرح نیستند اما از جنبـه هـا ی زیسـت محیطـ ی، حفاظـت منـابع آب و خاک، پناهگاه حیات وحش و تولیـ د محصـولات فرعـ ی متنـوع ، نقش انکارپذیری در پایداری اکوسیستم و معیشـت سـاکنان ایـ ن مناطق ایفـا مـ یکننـد (12). الگـو ی مکـان ی درختـان در جنگـل ، مشخصه مهمی در درک پویایی اکوسیستم جنگل میباشد (17 و 38) که بر استقرار، رویش، رقابت، تجدید حیات، مـرگ و میـ ر، استفاده از منابع، ایجاد روشـنه و در نهایـ ت توسـعه زیراشـکوب جنگل تأثیرگذار است. الگوی مکانی درختان ابتدا با توزیع بذر و تغییرات مکانی تجدید حیات و زندهمانی اولیه آنها تعیین میشود (32) و سـپس تحـت تـ أثیر شـرا یط محیطـ ی از قبیـ ل خـاک ، توپوگرافی، رقابت، گذشـته تـوده ، طوفـان هـا و طغیـ ان آفـات و بیماریها قرار میگیرد. بنابراین بهطوریکه ملاحظه میشود ایـ ن ارتباط دو سویه است. بهطور کلی سه نوع الگـو ی مکـان ی اصـل ی در طبیعت وجود دارد: خوشهای یا تجمعی، منظم یا یکنواخت و تصـادف ی. آگـاه ی از الگـو ی مکـان ی درختـان در تـوده جنگلـ ی میتواند در موارد زیر مفید باشد (25 و 35):

1- درک ارتبـاط درون گونـه ای و بـ ین گونـه ای درختـان در جنگل 2- اتخاذ شیوههای جنگلشناسی بـا الهـام از فرآینـد هـای طبیعـ ی در جنگـل 3- انتخـاب روش آمـاربردار ی در جنگـل 4- بهبود مدلهای پویایی توده با درنظر گرفتن رقابتهای درون گونهای و بین گونـه ای. از روشهـا ی آنـال یز الگـو ی مکـانی کـه شاخهای از آمار مکانی است میتوان بـرا ی کمـ ی کـردن الگـوی مکانی جوامع گیاهی استفاده کرد (16). مطالعـه الگـو ی پـراکنش مکانی گیاهان یکی از جنبههای اکولوژی گیاهی است که بررسـ ی آن در جوامع گیاهی بهمنظور درک و شناخت بهتـر ایـ ن جوامـع بوده است (17) و از اقدامات اولیه برای درک بسیاری از مسـائل در اکولـوژ ی و مـد یریت جنگـل اسـت (27). بنـابرا ین شـناخت الگوی پراکنش مکـان ی مـ یتوانـد کلیـ د راهنمـا یی بـرا ی اعمـالدخالتهای مدیریتی بهمنظور حفظ، احیـ اء و توسـعه ایـ ن منـابع ارزشمند در راستای توسعه پایدار باشد.
پوربابایی و همکاران در جنگـل هـا ی اسـتان گـ یلان الگـو ی پـراکنش مکـان ی کرکـف را بـه صـورت کپـه ای (4)، بصـ یری و همکاران در جنگلهای شمال مریوان (قامیشله) الگـو ی پـراکنش مکانی درختان را بهصورت کپهای (3)، صفری الگـو ی پـراکنش مکانی بنه و بلوط ایرانی را با استفاده از شاخصهای قطعه نمونه به شکل کپهای و با شاخصهای فاصلهای نیز کپهای و در برخـ ی آنها کپـه ای متمایـ ل بـه تصـادف ی معرفـ ی نمـود (8). شهسـواری میرکویی و همکاران الگوی مکانی خشکهدارهـا را در تـوده هـای مدیریت شده و مدیریت نشده، جنگلهای خیـرود کنـار نوشـهر بررسی و به الگوی کپهای دسـت یافتنـد (7). نتـا یج آنـال یز الگـو مکانی گونهها درختی در تحقیق نوری و همکاران نیـ ز نشـان داد الگو پراکنش گونههای راش، ممـرز ، توسـکا بـه صـورت کپـه ای است (14). ماسندل و کلینرت، الگـوی پـراکنش درختـان بلـوطاروپایی را در داخل یک توده کـاج جنگلـی در آلمـان ، تصـادفیتعیین کردند (28). گیلز و مـاچن، الگـوی پـراکنش گونـه پیـ رو (Juniperus communis) را کپهای تشخیص دادند و علت آن را زادآوری طبیعی گیاه دانستند (18).
ابراهیمی و پوربابایی تـأثیر حفاظـت بـر الگـوی پـراکنشمکانی درختان غالب در جوامع راش (مطالعه موردی: ماسـالگیلان) را بررسی و نشان دادند که تمامی شاخصهـا ی قطعـهنمونهای برای گونههای غالب در دو منطقـه الگـوی کپـه ای را پیروی میکنند (1).
پوربابایی و همکـاران ارتبـاط بـین خصوصـیات فیزیکـی و شیمیایی خاک و پراکنش گیاهان مرتعی را در مراتـع شهرسـتاندیواندره کردستان بررسی کردند. نتایج حاصـل از خوشـه بنـد ی نشان داد که چهار گـروه اکولوژیـک در منطقـه قابـل تشـخیصمیباشد. مهمترین خصوصیات فیزیوگرافیـک و خـاکی در ایـنجوامع ازت، پتاسیم، کربن آلی، درصد ماده آلی، اسیدیته، درصد
پراکنش

رطوبت اشباع، بافت خاک و هدایت الکتریکی، ارتفاع از سـطحدریا، جهت و شیب معرفی شد( 5)
لامونت و فوکس، الگـوی مکـانی بیشـتر درختـان آکاسـیا در استرالیای غربی را در دو قسمت، یکی بـین تـوده هـای درختـی و دیگری داخل هر کپه از درختان بررسی کردند و به این مطلب پـی بردند که خشکسالی و چرای دام در هر دو محدوده بـر نـوع الگـو تأثیر میگذارد (24). ارتباط بین گـروه هـا ی اکولوژیـک گیـاهی و خصوصیات خاک در جنگلهای خزری مورد بررسی قرار گرفـت و چهار گروه اکولوژیک گیاهی تفکیک شد( 10).
با وجود مطالعات مختلفی که در زمینه الگوی پراکنش انجام شده است( 1، 3، 5 و 14) در این مطالعه با رویکردی جدید بررسی الگوی پراکنش مکانی گونههای گیاهی شاخص در گروههای اکولوژیک مورد بررسی قرار گرفت. با توجه به اهمیت جنگلهای زاگرس از یک سو و اهمیت مطالعۀ الگوی پراکنش مکانی بهعنوان معیاری برای مدیریت و پایش جنگل از سویی دیگر، این تحقیق با هدف بررسی الگوی مکانی گونههای شاخص گروههای اکولوژیک در منطقه حفاظت شده مانشت انجام شده است.

مواد و روشها
منطقه مورد مطالعه
126873867918

Downloaded from ijae.iut.ac.ir at 16:29 IRST on Saturday October 28th 2017 [ DOI: 10.18869/acadpub.ijae.5.17.65 ]

در این سایت فقط تکه هایی از این مطلب با شماره بندی انتهای صفحه درج می شود که ممکن است هنگام انتقال از فایل ورد به داخل سایت کلمات به هم بریزد یا شکل ها درج نشود

شما می توانید تکه های دیگری از این مطلب را با جستجو در همین سایت بخوانید

ولی برای دانلود فایل اصلی با فرمت ورد حاوی تمامی قسمت ها با منابع کامل

اینجا کلیک کنید

Downloaded from ijae.iut.ac.ir at 16:29 IRST on Saturday October 28th 2017 [ DOI: 10.18869/acadpub.ijae.5.17.65 ]

این بررسی در منطقه حفاظت شده مانشت واقع در شمال شرقی استان ایلام صورت گرفته است. وسـعت منطقـه مـورد مطالعـه1174 هکتار بوده و در مختصات جغرافیایی ’18 °46 تا ’46 °46 طول شرقی و ’36 °33 تا ’45 °33 عرض شمالی واقـع گرد یـ ده است. م یـانگین بارنـدگی سـالیانه 632 میلـی متـر و هـم چنـین متوسط دمای سالیانه 8/9 درجـه سـانتی گـراد اسـت . حـداقل مطلق دما 15- درجه سانتیگراد در بهمن ماه و ماکزیمم مطلق سالیانه 47 درجه سانتیگراد است. منطقه مورد بررسی در دامنه ارتفاعی 1400 متر تا حدود 2600 متـر گسـترش داشـته و ازنظر سازند زمینشناسـ ی شـامل دو سـازند آسـماری و پابـدهمیباشد (شکل 1).

126873867918

Downloaded from ijae.iut.ac.ir at 16:29 IRST on Saturday October 28th 2017 [ DOI: 10.18869/acadpub.ijae.5.17.65 ]

Downloaded from ijae.iut.ac.ir at 16:29 IRST on Saturday October 28th 2017 [ DOI: 10.18869/acadpub.ijae.5.17.65 ]

نمونهبرداری پوشش گیاهی
پس از جنگل گردشی و شناسایی منطقه اقدام به تیپبنـد ی پوشـشگیاهی با توجـه بـه سـیمای ظـاهر ی گونـه هـا ی غالـب درختـی و درختچهای گردید. با اسـتفاده از روش کـربس( 19) حـداقل تعـدادقطعات نمونه مورد نیاز محاسبه شد و همچنین با بهکـارگ یری روش حداقل سطح با استفاده از پلاتهای حلزونی و منحنی سـطح/گون ه ،مساحت قطعات نمونه تعیین گردید (31). بهمنظور بررسی و تعیـی ن گروههای اکولوژیـ ک گیـ اهی 125 قطعـه نمونـه مربعـی شـکل بـهمساحت 400 مترمربع بهصورت تصـادف ی- سیسـتمات یک در منطقـهبرداشت شد. در داخل هـر قطعـه نمونـه حضـور یـ ا عـدم حضـورگونهها، تراکم، فراوانی و درصد تاج پوشش آنها ثبت گردید.

تعیین گروههای اکولوژیک گیاهی
بهمنظور تعیین و مطالعه گروههای اکولوژیک گیـاهی ، اطلاعـات ۶۸

شکل 1. موقعیت منطقه مورد مطالعه
پوشش گیاهی حاصل از 125 قطعه نمونه با استفاده از نـرم افـزار PC-ORD (26) و به کمک آنـالیز دو طرفـه گونـه هـا ی معـرف
(TWINSPAN) مورد تجزیه و تحلیل قـرار گرفـت. ایـ ن روش نوعی طبقهبندی چند صفتی است کـه در حـال حاضـر بـهطـورگسترده مورد استفاده قرار میگیرد (11).
اساس TWINSPAN بر مقایسـه قطعـات نمونـه براسـاس وجود یا عدم وجود گونهها و نیز فاکتوری به نام شبه گونه است. قطعاتی که بیشترین شباهت را دارند در کنـار هـم قـرار گرفتـه و یک گروه اکولوژیک را بهوجود میآورند( 10).

پردازش و آنالیز دادهها
در این مطالعه بهمنظـور بررسـی الگوهـای پـراکنش درختـان ازروش متداول در مطالعات جنگل و الگوی پراکنش مکانی یعنـ ی روش قطعه نمونه با مساحت ثابت استفاده شد .بهمنظـور تعیـینالگوی پراکنش بلوط ایرانی در منطقه مورد مطالعه ،شاخصهای مربوط به الگوی پراکنش از رابطه 1 محاسبه گردید:

S2 [1]
X
I: شـاخص پـراکنش، 2S: وار یـانس تعـداد درخـت در قطعـات

نمونه، X : میانگین تعداد درخت در قطعات نمونه. این نسـبتیکی از قدیمیترین و از سادهترین معیارهای سـنجش پـراکنشمیباشد .که معمولاًمعمولا مبتنی بر مشاهداتی است که در یک آرا یـش تصادفی با توزیع پواسن توصیف میشود. اگـر وار یـ انس برابـرمیانگین باشد، مقدار نسبت برابر یک خواهـد بـود، کـه در ا یـن حالت جمعیت مـورد بررسـی دارای الگـو ی پـراکنش تصـادفی خواهد بود و اگر نسبت واریانس به میانگین کمتر از یک باشـدجمعیت دارای الگوی پراکنش یکنواخـت و اگـر بیشـتر از یـ ک باشد دارای الگوی پراکنش تجمعی (کپهای) خواهد بود (6). بـااستفاده از آزمون کای اسـکو ئر انحرافـات معنـیدار (I) از عـددیک آزمون میشود (رابطه 2 و 3):
X2  I(n1)

X00252/ X X2  00752/

آنگاه: فرض الگوی پراکنش بهشکل غیرتصادفی رد میشـود . در غیر اینصورت فرض غیرتصادفی بودن الگوی پراکنش پذیرفتـهمیشود. آزمون دیگر که بههمین منظور و در نمونههـا ی بـزرگاستفاده میشود، مقدار d است که بهسـمت توز یـ ع نرمـال م یـ ل میکند (رابطه 4):
331026-63483

d  2×2  2(n 1 1) [4]
اگر 96/1|d|< باشد، پـراکنش تصـادفی اسـت (05/0P > ). اگـر 96/1-d < پراکنش یکنواخت، و اگر 96/1d > باشـد، پـراکنشبه شکل کپهای خواهد بود (3، 6 و 22).
شاخص پراکنش موریسیتا: موریسـ یتا در سـال 1962 شـاخصزیر را برای بررسی پراکنش افراد ارائه کرد (رابطه 5):
Id  n  X22 XX [5]
( X)
Id: شاخص پراکنش موریسـیتا،n : انـدازه نمونـه، ΣΧ: مجمـوع
پراکنش

اعداد کـوادر اتهـا (…+3×1+x2+x) و 2ΣΧ: مجمـوع مربعـاتاعــداد کــوادراتهــا (…+23×21+x22+x). مقــدار مــورد انتظــار
شاخص پراکنش موریسیتا برای حالتهای آرایش تصادفی برابر
 n-1 
64475068393

یک، برای حالت حداکثر یکنواختی برابر X-1-1 و بـرا ی

حــداکثر تجمــع (کپــهای) برابــر n مــیباشــد (4، 12 و 22). موریسیتا برای آزمون فرض تصادفی بودن پراکنش روند زیـ ر را پیشنهاد کرد (رابطه6):
X2  I (d x  1) n x [6]
df  n 1
df در این رابطه همان درجه آزادی میباشد .برای آزمـون تصـادفی بودن پراکنش درختان توده مورد بررسـ ی، کـا ی اسـکو ئر محاسـبهشده از رابطه موریسیتا با کای اسکوئر جدول مقایسه میگردد. اگر کای اسکوئر محاسبه شـده کمتـر از کـای اسـکو ئر جـدول باشـد،تصادفی بودن پراکنش افراد (درختـان) پذ یرفتـه مـیشـود. در غ یـ ر اینصورت تصادفی بودن پراکنش افراد رد میشود( 4، 12 و 22).
شاخص اسـتاندارد شـده موریسـ یتا: بـا قـرار دادن شـاخصموریسیتا در یک مقیـ اس مطلـق از 1- تـا 1+ اصـلاحات ی در آن ایجاد شده است. پس از محاسبه شاخص موریسیتا، دو شـاخص مهم تحت عنوان شاخص یکنواختی و شـاخص تجمـع محاسـبه میشود. شاخصهای یکنواختی و تجمع به ترتیب مطابق روابـط
7 و 8 محاسبه میشود:
Mu  x09752/ ( X )ni 1Xi [7]
41443597283

MC  X00252/ ( X )ni 1Xi [8]
126873867918

Downloaded from ijae.iut.ac.ir at 16:29 IRST on Saturday October 28th 2017 [ DOI: 10.18869/acadpub.ijae.5.17.65 ]

Downloaded from ijae.iut.ac.ir at 16:29 IRST on Saturday October 28th 2017 [ DOI: 10.18869/acadpub.ijae.5.17.65 ]

براسـاس ایـ ن دو شـاخص و مقـدار Id شـاخص اسـتاندارد شـده موریسیتا محاسبه میشود. Ip شاخص پراکنش اسـتاندارد موریسـ یتا میباشد که مقدار آن بین 1- تا 1+ بهدست میآیـ د. بـرا ی الگـو ی پ راکنش تص ادفی مق دار آن براب ر ص فر، ب رای الگ وی ح داکثر یکنواختی برابر منهای یک و برای حـداکثر تجمـع (کپـه ای) برابـریــک مــیباشــد (4 و 22). بــرای تجزیــه و تحلیــل دادههــا از نرمافزارهایEcological Methodology و PC-ORD استفاده شد.

126873867918

Downloaded from ijae.iut.ac.ir at 16:29 IRST on Saturday October 28th 2017 [ DOI: 10.18869/acadpub.ijae.5.17.65 ]

  • 1

پاسخ دهید